پیام، ظرفیت بالفعلنشده تجارت ایران
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ استان البرز با برخورداری از بیش از ۳ هزار و ۵۰۰ واحد تولیدی و صنعتی، همواره به عنوان یکی از ستونهای اصلی بخش صنعت و تولید کشور شناخته میشود. طبق آخرین اعلام رسمی استانداری البرز در اردیبهشتماه ۱۴۰۴، این استان موفق به ثبت ۱.۲ میلیارد دلار صادرات شده و برای پایان سال ۱۴۰۴، هدفگذاری خود را بر روی جهش صادراتی ۲ میلیارد دلاری تنظیم کرده است.
این مجموعه ظرفیت آن را دارد که در زمان اختلال در مسیرهای دریایی، به تداوم تأمین کالاهای حیاتی و حفظ فعالیت صنایع کمک کند
اما فراتر از این ویترین آماری و اهداف بلندپروازانه، لایههای پنهانی از نارساییهای ساختاری، تقارن نداشتن اطلاعاتی و ضعف شدید لجستیکی وجود دارد که مانع از تحقق ظرفیت واقعی این شاهراه صنعتی در مرزهای فرامنطقهای و کشورهای حوزه خلیج فارس، آسیای میانه و قفقاز میشود. این گزارش با رویکردی آسیبشناسانه، فاصله میان ظرفیتهای واقعی استان و کارنامه تجاری آن را بررسی میکند.
در شرایطی که تمرکز ۸۲ درصدی تجارت کشور بر سواحل جنوبی، آسیبپذیری زنجیره تأمین را افزایش داده است، منطقه ویژه اقتصادی و فرودگاه پیام میتواند با اتکا به مرز هوایی، گمرک تخصصی فاوا، بندر خشک و اتصال ریلی، بخشی از بار تجارت اضطراری و فناوریمحور کشور را برعهده بگیرد؛ با وجود این، نبود آمار شفاف از عملکرد واقعی ترانزیت هوایی، همچنان مهمترین خلأ در ارزیابی نقش اقتصادی این مجموعه است.
گزارش رسمی رسانه ها نشان دهنده انتقال بخشی از تجارت به مرزهای هوایی و خاکی، گمرک تخصصی فاوا، تحقق بندر خشک، اتصال ریلی به چین، توسعه کارگو، تعمیرات سنگین هواپیما، مراکز داده و تأمین انرژی پایدار است. این مجموعه ظرفیت آن را دارد که در زمان اختلال در مسیرهای دریایی، به تداوم تأمین کالاهای حیاتی و حفظ فعالیت صنایع کمک کند.
اما برای تبدیل این ظرفیت به دستاورد اقتصادی قابل اندازهگیری، باید گام اساسی برداشته شود و آن، انتشار منظم و عمومی آمار عملکرد واقعی گمرک و فرودگاه پیام است. بدون اعلام ارزش و وزن محمولههای ترانزیتی، تعداد پروازهای کارگو، زمان ترخیص و سهم پیام از تجارت هوایی کشور، ارزیابی نقش آن همچنان بیشتر بر پایه ظرفیتها و وعدهها خواهد بود تا عملکرد مستند.
نقش گمرک و فرودگاه پیام در شرایط جنگی
۱. مسیر مکمل برای کاهش تمرکز تجارت در جنوب کشور
طبق اظهارات معاون امور فنی و زیربنایی سازمان برنامه و بودجه، حدود ۸۲ درصد تجارت کشور از سواحل جنوبی انجام میشود. این تمرکز، در شرایط جنگی و بروز تهدید علیه بنادر، خطوط کشتیرانی، بیمه حملونقل یا مسیرهای دریایی، آسیبپذیری راهبردی ایجاد میکند.
در چنین شرایطی، توسعه مرزهای هوایی و خاکی به معنای جایگزینکردن کامل تجارت دریایی نیست؛ بلکه به معنای ایجاد مسیرهای پشتیبان و انعطافپذیر است. پیام، به دلیل قرارگرفتن در نزدیکی تهران، البرز، مراکز صنعتی و شبکه بزرگراهی، میتواند در این تقسیم کار نقش داشته باشد. مزیت اصلی پیام در بحران، تنوعبخشی به مسیرهای ورود و خروج کالاست، نه الزاماً رقابت حجمی با بنادر جنوبی.
۲. اهمیت ترانزیت هوایی در تأمین کالاهای حساس
ترانزیت و حمل هوایی برای کالاهایی مناسب است که یکی از ویژگیهای زیر را دارند:
- ارزش بالا و حجم کم
- نیاز فوری و زمانحساس
- حساسیت به توقف طولانی در مسیر
- کاربرد حیاتی در تولید یا خدمات عمومی
- فسادپذیری یا نیاز به زنجیره سرد
- اهمیت راهبردی در حوزه فناوری، پزشکی و ارتباطات
از این منظر، گمرک پیام میتواند برای جابهجایی و ترخیص سریعترِ اقلامی مانند:
- قطعات الکترونیکی و مخابراتی
- تجهیزات شبکه و مراکز داده
- قطعات هواپیما
- تجهیزات تعمیر و نگهداری تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی
- دارو و کالاهای دارای زنجیره سرد
- قطعات خطوط تولید کالاهای فناورانه و ارتباطی
نقش مهمی ایفا کند. البته این نقش زمانی محقق میشود که فرآیندهای ثبت سفارش، تخصیص ارز، کنترل استاندارد و ترخیص نیز متناسب با سرعت حمل هوایی عمل کنند. اگر کالا سریع وارد فرودگاه شود اما هفتهها در فرآیند اداری متوقف بماند، مزیت ترانزیت هوایی از بین میرود.
۳. گمرک تخصصی فاوا؛ پیوند تجارت و امنیت اقتصادی
در گزارش رسمی، برای گمرک تخصصی فاوا در پیام هدفگذاری شده است که ۲۰ درصد واردات و صادرات کالاهای حوزه IT و ICT از این مسیر انجام شود. همچنین استقرار آزمایشگاههای مرجع برای حوزههای انفورماتیک، تلفن همراه و فناوری اطلاعات اعلام شده است.
این اقدام از نظر اقتصادی و امنیتی اهمیت دارد؛ زیرا کشور در شرایط تحریم و جنگ، برای تداوم فعالیت خود به زیرساختهای ارتباطی، مراکز داده، شبکههای بانکی، سامانههای خدمات عمومی و تجهیزات مخابراتی وابسته است.
گمرک تخصصی میتواند سه اثر داشته باشد:
- کاهش زمان تشخیص و ارزیابی کالاهای فناورانه
- کاهش سردرگمی واردکنندگان میان چند دستگاه نظارتی
- ایجاد امکان رصد دقیقتر اقلام حساس و جلوگیری از ورود کالای بیکیفیت یا نامنطبق
بنابراین، پیام فقط محل عبور کالا نیست؛ در صورت تکمیل زیرساختها، میتواند به مرکز مدیریت و پردازش زنجیره تأمین فناوری کشور تبدیل شود.
۴. بندر خشک و اتصال هوایی ـ ریلی؛ مزیت مهمتر از حمل هوایی صرف
یکی از مهمترین نکات، تحقق ظرفیت بندر خشک پیام و ورود نخستین محمولههای ریلی مستقیم از چین با پلمب واحد و بارنامه است. این موضوع نشان میدهد آینده پیام صرفاً به پروازهای کارگو محدود نیست. مزیت واقعی آن در شکلگیری شبکه ای چندوجهی است؛ حمل دریایی یا ریلی تا نقطه منطقهای، سپس انتقال زمینی یا هوایی به پیام، تشریفات گمرکی، پردازش کالا و توزیع در بازار داخلی یا صادرات مجدد.
این مدل در شرایط جنگی اهمیت زیادی دارد، زیرا امکان میدهد کشور:
- به مسیر واحد وابسته نباشد
- کالا را از چند کریدور وارد کند
- محمولهها را در داخل کشور پردازش و توزیع کند
- بخشی از ارزش افزوده را در منطقه ویژه اقتصادی ایجاد کند
- از پیام بهعنوان نقطه اتصال تهران، البرز، مراکز صنعتی و بازار مصرف استفاده کند
با وجود این، ورود یک یا چند محموله ریلی مستقیم، بهتنهایی به معنای شکلگیری کامل هاب ترانزیتی نیست. برای اثبات این ادعا باید آمار مستمرِ تعداد محمولهها، وزن، ارزش، زمان ترخیص و مقصد نهایی منتشر شود.
به طور قطع نمیتوان گفت، ترانزیت هوایی پیام در جنگ چند درصد افزایش یافته یا چه میزان از تجارت کشور را پوشش داده است
مهمترین خلأ آماری
با وجود اهمیت موضوع، در گزارشهای رسمی عدد مشخصی درباره عملکرد واقعی ترانزیت هوایی گمرک پیام ارائه نشده است؛ ازجمله:
- ارزش دلاری کالاهای ترانزیتی
- وزن یا تعداد محمولهها
- تعداد پروازهای کارگو
- سهم پیام از ترانزیت هوایی کشور
- میزان افزایش یا کاهش عملکرد در دوره جنگ
- زمان میانگین ترخیص تفکیک کشور مبدأ و مقصد
- سهم کالاهای فناوری، پزشکی و صنعتی
بنابراین، به طور قطع نمیتوان گفت، ترانزیت هوایی پیام در جنگ چند درصد افزایش یافته یا چه میزان از تجارت کشور را پوشش داده است، مگر آنکه گمرک ایران، شرکت منطقه ویژه پیام یا سازمان هواپیمایی کشوری آمار رسمی منتشر کنند. آنچه فعلاً قابل اتکاست، نقش و ظرفیت راهبردی پیام است، نه آمار کامل از عملکرد ترانزیتی آن.
معمای ترانزیت هوایی در گمرک پیام
آسیبشناسی و چالشهای ساختاری (نقاط نقصان)
۱. معمای گمرک فرودگاه پیام و تاریکی آماری
یکی از بزرگترین انتقادات وارد بر ساختار دیپلماسی اقتصادی استان البرز، فقدان سامانه یکپارچه، شفاف و بهروز برای انتشار دادههای تجاری است. در حالی که «منطقه ویژه اقتصادی و فرودگاه بینالمللی پیام» به عنوان هاب هوایی و لجستیکی معرفی میشود، هیچگونه آمار رسمی، منسجم و تفکیکشدهای از میزان واردات و صادرات سالانه آن (به ویژه برای سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴) در دسترس عموم و تحلیلگران رسانهای قرار ندارد.
نبود شفافیت آماری مانع از پیشبینی دقیق بازار برای بازرگانان داخلی و خارجی می شود و عملاً ارزیابی کارآمدیِ این منطقه ویژه ۳ هزار و 600 هکتاری را غیرممکن میکند. دسترسی به دادهها صرفاً به آمارهای قدیمی یا نمونههای بسیار محدود موردی محدود شده است که به هیچ عنوان بازتابدهنده ظرفیت واقعی این منطقه لجستیکی بزرگ نیستند.
۲. واگرایی میان تولید البرز و خروجی گمرکات
بخش عمدهای از کالاهای باکیفیت و صادراتی تولیدشده در شهرکهای صنعتی البرز به دلیل ضعف هماهنگی اداری و نبود زیرساختهای تخصصی ترخیص، به وسیله گمرکات همجوار صادر میشوند. این موضوع موجب میشود ارزش افزوده معنوی و آماری تولیدات البرز به نام گمرکات دیگر ثبت و سهم واقعی استان در تراز تجاری کشور مخدوش شود.
۳. انفعال در دیپلماسی تجاری با کشورهای همسایه و عربی
در شرایطی که آمارهای ملی ۹ ماهه سال ۱۴۰۳ نشاندهنده صادرات کلان ایران به بازارهای منطقه است، سهم مستقیم و سهمخواهیِ اختصاصی البرز از این کیک اقتصادی شفاف نیست. حضور صنایع در بازارهای هدف عربی، روسیه و آسیای میانه، فاقد پیوست بازاریابی منسجم و زنجیره لجستیک اختصاصی است.
۴. فعال نشدن زنجیره سرد و مسیرهای مستقیم کارگو (حمل هوایی)
با وجود ظرفیت بالای فرودگاه پیام برای تبدیل شدن به پایانه نخست صادرات محصولات کشاورزی و دارویی کشور، فقدان پروازهای منظم باری (Cargo) و کمبود شدید صنایع تبدیلی و زنجیره سرد در مجاورت فرودگاه، مانع از صادرات مستقیم کالاهای با ارزش افزوده بالا و سریعالفساد شده است.
پیشنهادهای اصلاحی و نقشه راه توسعه
- راهاندازی کارتابل هوشمند و شفاف تجارت خارجی البرز: انتشار ماهانه آمار دقیق صادرات و واردات به تفکیک شرکای تجاری، کدهای تعرفه و وزن محمولهها به وسیله اتاق بازرگانی و سازمان صنعت، معدن و تجارت البرز.
- توسعه شهر لجستیک و پایانه صادراتی پیام: تکمیل زیرساختهای زنجیره سرد و انبارهای مکانیزه برای تسهیل صادرات محصولات دارویی و کشاورزی.
- تأسیس کنسرسیومهای صادراتی تخصصی: اتصال هلدینگهای بزرگ تولیدی البرز جهت ایجاد نمادهای صادراتی مشترک برای نفوذ به بازارهای منطقهای.
- برقراری خطوط باری منظم (Cargo Flights): ایجاد کریدور هوایی تجاری میان پیام و مراکز اصلی منطقه برای کاهش وابستگی به ترانزیت زمینی.
- ارزیابی سالانه و مطالبهگری رسانهای: تعریف شاخصهای عملکرد کلیدی (KPI) برای مدیریت منطقه ویژه پیام و پاسخگو کردن مدیران.